De Kweepeer (Cydonia oblonga)
Deze maand staat de kweepeer in de schijnwerpers — een bijzondere, wat vergeten vrucht uit de rozenfamilie die haar ware karakter pas prijsgeeft na bereiding. Rauw is de goudgele vrucht hard, zuur en samentrekkend, maar door koken of bakken verandert ze in een zacht, aromatisch product met een verrassende roodroze kleur. Afkomstig uit West-Azië en de Kaukasus wordt de kweepeer al duizenden jaren geteeld, met Turkije als grootste producent wereldwijd. Ook in Nederland kan de boom, die niet hoger wordt dan zo’n vijf meter, prima groeien. Met haar rijke pectinegehalte, aromatische geur en veelzijdige veredelingsmogelijkheden is de kweepeer een mooi voorbeeld van hoe plantenveredeling een ogenschijnlijk eenvoudige vrucht kan omtoveren tot een veelzijdig cultuurgewas.
Voor geinteresseerden:
Een zaailing van een kweepeer (Cydonia oblonga) duurt gemiddeld 5 tot 8 jaar voordat deze voor het eerst gaat bloeien. Fruitbomen die uit zaad worden opgekweekt, moeten namelijk eerst een jeugdige fase doorlopen voordat ze bloemknoppen kunnen aanmaken.
Belangrijke zaken bij een kweepeerzaailing
-
Wisselend resultaat: Een boom uit zaad groeit niet ‘echt’ naar het ras van de moederboom. De vruchten kunnen later dus anders van smaak, grootte of vorm zijn.
-
Bloeitijd: Als de boom eenmaal volwassen is, verschijnen de grote, roze-witte bloemen meestal in mei of juni.
-
Geduld: Koop je liever een boom die snel bloeit? Een gekochte kweepeer die is geënt of gestekt, bloeit vaak al na 2 tot 3 jaar.
Kweepeer – de aromatische vrucht die pas na bereiding echt tot zijn recht komt
De kweepeer (Cydonia oblonga) is een bijzondere fruitsoort uit de rozenfamilie (Rosaceae), waartoe ook appel en peer behoren. De soort is afkomstig uit West-Azië en de Kaukasus en wordt al duizenden jaren geteeld. Tegenwoordig is Turkije de grootste producent van kweeperen. De wereldproductie bedroeg in 2023 ongeveer 687.000 ton, waarvan Turkije, China, Oezbekistan en Iran de belangrijkste producenten zijn.
De kweepeer valt op door zijn goudgele kleur en vooral door zijn zeer sterke, aangename geur. Toch is het geen fruit dat je zomaar uit de hand eet. Onrijpe en ook volledig rijpe vruchten zijn hard, zuur en samentrekkend. Juist door koken of bakken verandert de kweepeer in een zacht, aromatisch product met een diepe smaak en vaak een prachtige roodroze kleur.
Vermeerdering
Kweepeer kan zowel generatief als vegetatief worden vermeerderd.
Voor het kweken van nieuwe rassen wordt gebruikgemaakt van zaad. De zaden zijn bruin, plat en omgeven door slijmstoffen. Een kweepeer bevat doorgaans enkele tientallen zaden. Het duizendkorrelgewicht ligt rond 50–52 gram, wat overeenkomt met ongeveer 19–20 zaden per gram. Andere metingen geven lagere duizendkorrelgewichten, waardoor het exacte aantal zaden per gram sterk per herkomst en genotype kan verschillen.
Voor de commerciële vermeerdering van een bestaand ras wordt juist vegetatief vermeerderd, zodat alle planten genetisch identiek blijven. Veel gebruikte methoden zijn:
– winterstek;
– afleggen;
– heuvelen of stool layering;
– enten;
– microvermeerdering in weefselcultuur.
Kweepeer wordt bovendien veel gebruikt als onderstam voor peer, omdat kweepeer de groei van veel perenrassen afremt en daardoor kleinere, vroeg producerende bomen mogelijk maakt.
Kenmerken van de plant en vrucht
De kweepeer is een kleine bladverliezende boom of struik die meestal niet veel hoger wordt dan ongeveer vijf meter. De grote witte tot lichtroze bloemen verschijnen in het voorjaar, nadat het blad is gevormd.
De vruchten zijn meestal bolvormig, appelvormig of peervormig. Ze wegen vaak 100–280 gram, hoewel er ook veel grotere vruchten voorkomen. Bij rijping verandert de groene kleur in helder geel en verdwijnt de aanvankelijk wollige beharing gedeeltelijk. De vrucht verspreidt dan een zeer karakteristieke geur.
Het vruchtvlees is stevig en bevat zogenaamde steencellen, vergelijkbaar met peer. Daardoor heeft een rauwe kweepeer een harde, korrelige structuur.
Teeltgebieden
Kweepeer groeit goed in gematigde en subtropische klimaten. De belangrijkste productiegebieden liggen tegenwoordig in:
Turkije, China, Oezbekistan, Iran, Marokko, Azerbeidzjan, Servië, Argentinië
Turkije produceerde in 2023 ongeveer 192.000 ton en was daarmee wereldwijd de grootste producent.
Ook in Nederland kan de kweepeer groeien. De boom is redelijk winterhard, maar voor een goede vruchtontwikkeling zijn een zonnige standplaats, voldoende warmte en een lange groeiperiode gunstig.
Teelt en opbrengst
Kweepeer groeit het best op een goed doorlatende, vruchtbare bodem met voldoende vocht. De boom heeft een relatief oppervlakkig wortelstelsel en kan daardoor gevoelig zijn voor langdurige droogte. Op sterk kalkrijke bodems kan ijzergebrek optreden.
Een goede lichttoetreding is belangrijk voor de vruchtkwaliteit. De boom kan als struik worden geteeld, maar in commerciële boomgaarden wordt hij meestal als een kleine boom gevormd.
De bloei vindt relatief laat plaats en de vruchten rijpen in de herfst. Afhankelijk van ras, klimaat en teeltsysteem kunnen opbrengsten sterk variëren. In Brazilië wordt bijvoorbeeld een gemiddelde opbrengst van ongeveer 10 ton per hectare vermeld, terwijl in Turkije onder intensievere omstandigheden aanzienlijk hogere opbrengsten worden gerealiseerd.
De vruchten worden meestal in de herfst geoogst wanneer ze volledig ontwikkeld zijn maar nog stevig. Voor verwerking is een zekere narijping mogelijk.
Ziekten en plagen
De belangrijkste bedreiging voor de kweepeer is bacterievuur, veroorzaakt door Erwinia amylovora. Deze bacterie kan bloemen, jonge scheuten en takken aantasten. Kweepeer behoort tot de fruitgewassen die bijzonder gevoelig voor bacterievuur kunnen zijn.
Daarnaast kunnen onder andere voorkomen:
- bladvlekkenziekten;
- echte meeldauw;
- vruchtrot;
- roest;
- bladluizen;
- fruitmotten en andere insecten die ook bij appel en peer voorkomen.
De gevoeligheid verschilt sterk tussen rassen. Daarom is ziekteweerstand een belangrijk doel binnen de moderne veredeling.
Veredeling en ploïdieniveau
Kweepeer heeft een interessante positie binnen de veredeling van pitfruit. Het geslacht Cydonia is monotypisch: Cydonia oblonga is de enige soort binnen het geslacht. De soort is diploïd met 2n = 2x = 34 chromosomen. Dit is hetzelfde chromosoomaantal als bij appel en peer.
Bij de veredeling wordt onder andere geselecteerd op:
- vruchtgrootte;
- vorm en kleur;
- aroma;
- suiker- en zuurgehalte;
- geschiktheid voor verwerking;
- vroege productie;
- opbrengst;
- stevigheid en bewaarkwaliteit;
- winterhardheid;
- weerstand tegen bacterievuur.
Vooral bacterievuurresistentie is een belangrijk veredelingsdoel. In onderzoek zijn kruisingen uitgevoerd tussen resistente en vatbare rassen. Uit één onderzoek kwamen honderden hybriden voort, waarbij een aanzienlijk deel een goede mate van weerstand vertoonde.
De kweepeer is genetisch interessant omdat er binnen de soort veel variatie bestaat in vruchtvorm, vruchtgrootte, chemische samenstelling en smaak. Dat biedt mogelijkheden om nieuwe rassen te selecteren voor zowel verse consumptie als verwerking.
Marktpositie
De kweepeer is wereldwijd een relatief klein fruitgewas. In vergelijking met appel, peer en citrus is de markt beperkt. Toch heeft de vrucht in bepaalde landen een sterke traditionele positie.
De belangrijkste reden voor de beperkte markt is dat de vrucht niet gemakkelijk rauw gegeten kan worden. De harde, zure en samentrekkende structuur maakt verwerking vrijwel noodzakelijk. Daardoor is de kweepeer vooral interessant voor:
- jam en gelei;
- marmelade;
- compote;
- vruchtensap;
- desserts;
- gedroogde producten;
- gebak;
- wijn en andere dranken.
Juist de sterke geur, het hoge pectinegehalte en de mogelijkheid om tijdens verhitting een mooie rode kleur te ontwikkelen geven de kweepeer een onderscheidende marktpositie.
Smaakontwikkeling tijdens het rijpen
De smaak en textuur van de kweepeer veranderen tijdens de rijping aanzienlijk. Een onrijpe vrucht is groen, zeer hard en sterk samentrekkend. Tijdens de rijping wordt de schil geel en ontwikkelt zich de karakteristieke geur.
Ook de chemische samenstelling verandert. Het gehalte aan bepaalde polyfenolen neemt tijdens de rijping af. Daardoor kunnen bitterheid en wrangheid verminderen. De verhouding tussen suikers en organische zuren bepaalt uiteindelijk de balans tussen zoet, zuur en aromatisch.
Bij verhitting gebeurt nog iets bijzonders. Het harde vruchtvlees wordt zacht en de smaak wordt voller en zoeter. Bij veel kweeperen ontwikkelt het vruchtvlees daarbij een roze tot dieprode kleur. Dat maakt de vrucht bijzonder geschikt voor desserts, compotes en kweepeergelei.
Inhoudsstoffen
Kweepeer bevat verschillende voedingsstoffen en bioactieve stoffen. De vrucht bevat onder andere:
- water;
- suikers, vooral fructose en glucose;
- organische zuren, vooral appelzuur en kininezuur;
- voedingsvezels;
- pectine;
- vitamine C;
- kalium;
- polyfenolen en flavonoïden.
Vooral de schil is rijk aan polyfenolen. In onderzoek zijn onder andere chlorogeenzuur, catechine, rutine en quercetine aangetroffen. In totaal zijn in verschillende delen van de vrucht tientallen polyfenolische verbindingen geïdentificeerd.
De zaden hebben bovendien een interessante samenstelling. Ze bevatten slijmstoffen en olie, waarbij linolzuur en oliezuur belangrijke vetzuren zijn.
De hoge hoeveelheid pectine is culinair belangrijk: pectine zorgt ervoor dat kweepeerproducten zoals gelei en marmelade gemakkelijk opstijven.
Kweepeer uit de oven – eenvoudig recept
Ingrediënten voor 4 personen
– 2 grote kweeperen
– 2 eetlepels honing
– 1 kaneelstokje
– 2 steranijs
– 150 ml appelsap
– 50 ml water
– eventueel een scheutje citroensap
– 25 g boter
– handje walnoten
Bereiding
1 Verwarm de oven voor op 180 °C.
2 Was de kweeperen en verwijder de donzige beharing.
3 Snijd de vruchten in vieren en verwijder het klokhuis. De vrucht is zeer hard; gebruik daarom een stevig mes.
4 Leg de parten in een ovenschaal.
5 Voeg appelsap, water, honing, kaneel en steranijs toe.
6 Verdeel de boter over de kweepeer.
7 Dek de schaal af met aluminiumfolie en bak ongeveer 45 minuten.
8 Verwijder de folie en bak nog 20–30 minuten tot de kweeperen zacht zijn en mooi gekleurd.
9Strooi er vlak voor het serveren grof gehakte walnoten over.
