Tuinchrysant – de veelzijdige herfstbloeier

De chrysant is een van de belangrijkste siergewassen ter wereld. Vooral in het najaar zorgen chrysanten voor kleur in tuin, balkon en interieur. Dankzij de enorme variatie in bloemvormen, kleuren en planttypen is de chrysant bovendien een interessant gewas voor plantenveredelaars.

De botanische naam van de moderne tuinchrysant is Chrysanthemum × morifolium Ramat. De plant behoort tot de composietenfamilie, de Asteraceae, waartoe ook onder andere margriet, zonnebloem en sla behoren.

De tuinchrysant is veel meer dan een kleurrijke herfstplant. Het is een genetisch zeer divers en complex siergewas, waarvan de oorsprong vooral in Oost-Azië ligt. De moderne chrysant is meestal hexaploïd met 54 chromosomen en heeft door eeuwenlange selectie een enorme variatie in bloemkleur, bloemvorm en planttype gekregen.

De gevoeligheid voor daglengte maakt de chrysant bijzonder geschikt voor professionele jaarrondteelt. Tegelijkertijd maakt de combinatie van complexe genetica, vegetatieve vermeerdering en een enorme variatie aan eigenschappen de chrysant tot een fascinerend gewas voor plantenveredeling.

Voor de tuinliefhebber is het vooral een sterke en veelzijdige plant die juist in de nazomer en herfst voor veel kleur zorgt.

Kenmerken

De chrysant is een kruidachtige plant met vertakte stengels en sterk ingesneden tot gelobde bladeren. Wat wij meestal als één bloem beschouwen, is botanisch gezien een bloemhoofdje. Dit bestaat uit vele afzonderlijke bloempjes.

Aan de buitenkant bevinden zich meestal de lintbloemen, die voor de opvallende kleur en vorm zorgen. In het hart bevinden zich buisbloemen.

De vrucht is een kleine, droge dopvrucht (achene). Bij chrysanten verschillen de zaden per cultivar behoorlijk in grootte en vorm. Ze zijn meestal klein, langwerpig tot ovaal en geribd. Onderzoek naar chrysantenzaden laat een aanzienlijke variatie zien in zaadlengte, zaadbreedte en zaadgewicht.

Gevoeligheid voor daglengte

Een van de interessantste eigenschappen van chrysant is de sterke reactie op de daglengte.

Chrysanten zijn overwegend kortedagplanten. Wanneer de nachten langer worden, wordt de bloei geïnduceerd. Tijdens de vegetatieve fase kan de bloei worden uitgesteld door de planten langere dagen te geven. In de professionele teelt wordt hiervan gebruikgemaakt om het bloeitijdstip nauwkeurig te sturen.

De teelt kan daardoor worden verdeeld in:

1. een vegetatieve fase met lange dagen;
2. een generatieve fase met korte dagen;
3. een periode waarin de bloemknoppen zich ontwikkelen en de bloemen openen.

Door kunstmatige belichting of verduistering kan de kweker het natuurlijke daglengte-effect beïnvloeden. Dit is een belangrijke reden waarom chrysanten vrijwel het hele jaar door als snijbloem verkrijgbaar zijn.

Medicinale werking

Vooral in de traditionele Chinese geneeskunde worden bepaalde chrysantenbloemen gebruikt als Ju Hua. Hiervoor worden specifieke medicinale typen van Chrysanthemum morifolium gebruikt, en niet zomaar iedere tuinchrysant.

Chrysanthemum-bloemen worden traditioneel verwerkt tot thee of kruidenpreparaten. Aan verschillende inhoudsstoffen zijn in onderzoek onder andere antioxidatieve en ontstekingsremmende eigenschappentoegeschreven. Een recente overzichtsstudie beschrijft daarnaast onderzoek naar mogelijke cardiovasculaire en neuroprotectieve effecten.

Deze onderzoeksresultaten betekenen echter niet dat een gewone tuinchrysant als geneesmiddel kan worden beschouwd. De medicinale toepassing betreft geselecteerde cultivars en preparaten en is niet zonder meer van toepassing op sierchrysanten uit tuincentrum of bloemisterij.

Bloemkleuren

De moderne veredeling heeft een enorme kleurenrijkdom opgeleverd. Chrysanten zijn onder andere verkrijgbaar in:

• wit;
• crème;
• geel;
• goudgeel;
• oranje;
• brons;
• rood;
• roze;
• paars;
• lila;
• groen.

Daarnaast bestaan er cultivars met meerdere kleuren in één bloem, bijvoorbeeld met een donkerder hart, kleurverloop of gekleurde onderzijde van de lintbloemen.

Bloemtypen

De bloemvormen van chrysanten behoren tot de opvallendste kenmerken van het gewas. Er bestaan onder andere:

• enkelbloemige typen – met één of enkele rijen lintbloemen;
• halfgevulde typen – met meerdere rijen lintbloemen en een zichtbaar hart;
• gevulde typen – waarbij het hart grotendeels door lintbloemen wordt bedekt;
• pomponvormen – kleine, ronde en dichtgevulde bloemen;
• spider-typen – met lange, smalle en vaak gebogen lintbloemen;
• decoratieve typen – grote, dichtgevulde bloemen met brede lintbloemen;
• anemoonachtige typen – met een opvallend kussen van buisbloemen in het centrum;
• lepelvormige typen – waarbij de uiteinden van de lintbloemen lepelvormig verbreed zijn.

Deze grote variatie is het resultaat van vele generaties kruising en selectie.

Planttypen

Ook de plantvorm kent veel variatie. Er zijn:

• compacte potchrysanten;
• lage, bolvormige tuinplanten;
• breed uitgroeiende borderplanten;
• sterk vertakte struikvormen;
• opgaande typen;
• grootbloemige typen;
• kleinbloemige trosvormen;
• hoge typen voor snijbloemen.

Bij tuinchrysanten wordt vaak gestreefd naar een compacte, goed vertakte plant die in het najaar tegelijkertijd veel bloemen produceert.

Chrysant als voorbeeld van plantenveredeling

De chrysant laat goed zien hoeveel verschil plantenveredeling kan maken. Vanuit een beperkt aantal wilde voorouders zijn duizenden cultivars ontstaan met sterk uiteenlopende eigenschappen.

Een veredelaar kan bijvoorbeeld een compacte plant met een bijzondere bloemkleur kruisen met een ras dat vroeg bloeit en goed vertakt. Uit de nakomelingen wordt vervolgens gezocht naar planten waarin de gewenste eigenschappen samenkomen.

Daarbij speelt niet alleen de bloem een rol. Ook daglengtereactie, plantarchitectuur, stevigheid, houdbaarheid, ziekteresistentie en teeltgemak zijn belangrijke selectiecriteria.